Pháp giới là một thuật ngữ Phật học chỉ toàn thể thế giới, bao gồm cả phương diện hiện tượng (mọi sự vật, sự việc đang sinh diệt) lẫn phương diện bản thể (chân lý nền tảng của vạn pháp). Trong giáo lý Hoa Nghiêm, pháp giới không chỉ là “vũ trụ” theo nghĩa thông thường, mà là cách nhìn vạn pháp như một mạng lưới trùng trùng vô tận, nơi mọi thứ nương nhau mà có và phản chiếu lẫn nhau.
Ý nghĩa của hai chữ “pháp giới”
Để hiểu pháp giới là gì, quý vị có thể tách rời từng chữ.
Chữ “pháp” và chữ “giới”
“Pháp” (Dharma) trong ngữ cảnh này mang nghĩa rộng nhất: mọi hiện tượng, mọi sự vật, mọi đối tượng của tâm thức, từ một hạt bụi cho đến cả bầu trời. “Giới” có nghĩa là cảnh giới, phạm vi, lĩnh vực. Ghép lại, “pháp giới” chỉ phạm vi bao trùm tất cả các pháp, tức toàn thể cái đang hiện hữu.
Bên cạnh đó, chữ “giới” còn được hiểu theo nghĩa “bản tánh” hay “yếu tố căn để”. Vì vậy pháp giới vừa chỉ thế giới hiện tượng vô lượng, vừa chỉ chân lý sâu kín làm nền cho thế giới ấy.
Vì sao pháp giới quan trọng
Trong nhiều bộ kinh Đại thừa, đặc biệt là Kinh Hoa Nghiêm, pháp giới được trình bày như cảnh giới mà chư Phật và Bồ Tát chứng nhập. Hiểu pháp giới chính là hiểu cách vạn vật liên hệ với nhau, từ đó tâm quý vị bớt chấp vào cái nhìn chia cắt, riêng lẻ.
Bốn loại pháp giới trong Hoa Nghiêm
Truyền thống Hoa Nghiêm phân tích pháp giới thành bốn tầng để giúp người tu quán chiếu dần dần. Đây là cách trình bày phổ biến, giúp đi từ cái thấy thông thường đến cái thấy viên dung.
Sự pháp giới
Đây là thế giới của các hiện tượng riêng biệt. Một bông hoa là một bông hoa, một con người là một con người. Mỗi sự vật có hình tướng, có ranh giới rõ ràng. Đây là cách nhìn của đời sống hằng ngày, không sai nhưng chưa đủ.
Lý pháp giới
Ở tầng này, người tu nhìn ra bản thể chung làm nền cho mọi hiện tượng. Mọi sự vật tuy khác nhau về hình tướng nhưng cùng chia sẻ một thật tánh. Cái nhìn này gần với giáo lý Tánh Không: vạn pháp không có tự tánh riêng biệt, cố định.
Lý sự vô ngại pháp giới
Tầng thứ ba dạy rằng bản thể (lý) và hiện tượng (sự) không hề ngăn ngại nhau. Chân lý không nằm tách rời khỏi sự vật cụ thể, mà thể hiện ngay trong từng sự vật. Sóng và nước là một ví dụ quen thuộc: nước (lý) hiển hiện trọn vẹn trong từng con sóng (sự).
Sự sự vô ngại pháp giới
Đây là cái thấy cao nhất, đặc trưng của Hoa Nghiêm. Không chỉ lý và sự dung thông, mà ngay giữa các hiện tượng với nhau cũng không ngăn ngại. Một hạt bụi chứa đựng cả vũ trụ, một niệm gồm thâu ba đời. Mọi pháp tương tức tương nhập, phản chiếu nhau trùng trùng vô tận như mạng lưới ngọc.
Pháp giới và đời sống tu tập
Hiểu pháp giới không phải để bàn luận suông mà để chuyển hóa cách quý vị sống và nhìn đời.
Nuôi dưỡng lòng từ và sự liên hệ
Khi thấy mọi sự nương nhau mà có, quý vị nhận ra cái khổ và cái vui của người khác không tách rời mình. Cái nhìn pháp giới làm nền cho lòng từ bi rộng lớn của Bồ Tát, nguyện độ tất cả chúng sanh không bỏ sót một ai.
Buông chấp ngã
Cái thấy pháp giới giúp lay chuyển ý niệm về một cái “tôi” độc lập, cố định. Tinh thần này gặp gỡ tư tưởng trong Kinh Pháp Hoa, nơi mọi pháp môn đều dẫn về một Phật thừa duy nhất, cho thấy sự dung nhiếp viên mãn của con đường giác ngộ.
Câu hỏi thường gặp về pháp giới
Pháp giới có phải là Niết Bàn không?
Không hoàn toàn đồng nghĩa. Pháp giới chỉ toàn thể vạn pháp trong cả phương diện hiện tượng và bản thể. Khi tâm chứng nhập thật tánh của pháp giới một cách trọn vẹn thì đó là cảnh giới giải thoát. Có thể nói pháp giới được thấy đúng như thật chính là chỗ an trú của bậc giác ngộ.
Pháp giới khác gì với “vũ trụ” theo khoa học?
Vũ trụ trong khoa học thường chỉ tổng thể vật chất và không gian thời gian quan sát được. Pháp giới rộng hơn, bao gồm cả tâm thức, hiện tượng lẫn bản thể, và nhấn mạnh tính tương quan vô ngại giữa vạn pháp hơn là chỉ mô tả vật chất.
Người tu bình thường có cần học về pháp giới không?
Quý vị không cần thông thạo lý luận Hoa Nghiêm mới tu được. Tuy nhiên, dù chỉ nắm ý chính rằng mọi sự nương nhau mà có, quý vị cũng đã có thể nuôi lớn lòng từ, bớt chấp và sống hài hòa hơn với mọi người.
Bốn pháp giới có phải tu lần lượt theo thứ tự không?
Bốn pháp giới là cách trình bày để dễ quán chiếu, từ thô đến tế. Trên thực tế chúng không tách rời nhau mà cùng hiện diện. Người tu thường khởi từ sự pháp giới quen thuộc rồi dần thâm nhập cái thấy viên dung hơn.
