Lậu hoặc là thuật ngữ Phật học chỉ những dòng phiền não ngấm ngầm rỉ chảy trong tâm, khiến chúng sinh trôi lăn mãi trong sinh tử. Chữ “lậu” nghĩa là rò rỉ, chảy ra; “hoặc” nghĩa là mê lầm, nhiễm ô. Khi tâm còn lậu hoặc thì còn ô nhiễm, còn tái sinh; khi đoạn tận lậu hoặc thì gọi là bậc Lậu Tận, chứng quả A La Hán, giải thoát hoàn toàn.
Hiểu đúng nghĩa chữ “lậu hoặc”
Trong kinh điển, “lậu” (tiếng Phạn: asava) thường được dịch là “sự rỉ chảy” hoặc “ô nhiễm”. Hình ảnh quen thuộc là một con thuyền bị rò nước: nếu không tát nước và bịt lỗ rò, thuyền sẽ chìm. Tâm chúng sinh cũng vậy, phiền não cứ rỉ ra qua sáu căn (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) khi tiếp xúc với cảnh trần, làm tâm mất an tịnh.
Lậu hoặc không phải một thứ ở ngoài, mà là khuynh hướng nhiễm ô tiềm tàng bên trong. Mỗi khi gặp cảnh ưa thích thì khởi tham, gặp cảnh trái ý thì khởi sân, và bao trùm là sự không thấy rõ sự thật. Chính dòng chảy âm thầm này nuôi dưỡng vòng luân hồi.
Ba dòng lậu hoặc
Kinh điển phổ thông thường phân lậu hoặc thành ba loại, gọi là tam lậu.
Dục lậu
Dục lậu là dòng phiền não phát sinh từ tham đắm các dục lạc của cõi Dục: sắc đẹp, tiếng hay, mùi thơm, vị ngon, xúc chạm êm ái. Đây là loại lậu hoặc thô và dễ nhận thấy nhất, biểu hiện qua sự khao khát, bám víu và không bao giờ thấy đủ trước các đối tượng giác quan.
Hữu lậu
Hữu lậu là dòng phiền não gắn với khát ái về “sự hiện hữu”, về việc được tồn tại và tái sinh, đặc biệt trong các cõi Sắc và Vô Sắc. Người tu thiền định sâu, dù đã lìa bỏ dục lạc thô, vẫn có thể còn vi tế bám víu vào trạng thái an lạc của định, vào ý muốn được tiếp tục tồn tại. Đó là hữu lậu.
Vô minh lậu
Vô minh lậu là dòng phiền não cội rễ, phát sinh từ sự không thấy rõ Bốn Sự Thật, không thấu suốt bản chất vô thường, khổ, vô ngã của vạn pháp. Đây là loại lậu hoặc sâu kín nhất, làm nền tảng cho hai loại trên. Muốn dứt sạch lậu hoặc, hành giả phải xóa vô minh từ những mảnh ghép cuối, vì một khi gốc vô minh còn thì các dòng nhiễm ô vẫn tái sinh.
Một số bản kinh còn nêu thêm “kiến lậu” (phiền não do tà kiến), thành bốn lậu, nhưng cách phân ba lậu là phổ biến hơn cả.
Con đường đoạn tận lậu hoặc
Mục tiêu tu tập của đạo Phật chính là đoạn tận lậu hoặc. Bậc đã làm việc này gọi là Lậu Tận, không còn gì để học thêm trên đường giải thoát.
Đoạn lậu bằng trí tuệ và giới định
Việc đoạn lậu hoặc không thể chỉ dựa vào ý chí kìm nén, mà phải nương vào sự tu tập toàn diện. Giữ giới giúp ngăn lậu hoặc thô không tuôn chảy qua hành động và lời nói. Tu định giúp tâm lắng đọng, không bị cảnh trần lôi kéo. Phát triển tuệ giúp soi thấu bản chất sự vật, nhổ tận gốc vô minh lậu. Đây chính là tinh thần của con đường Bát Chánh Đạo, pháp hành đưa đến chấm dứt khổ đau.
Quán chiếu để các lậu hoặc rơi rụng
Khi hành giả quán chiếu thường xuyên rằng các pháp do duyên sinh, vô thường, không có cái ta thường hằng để bám víu, thì tâm dần buông xả. Tham không còn chỗ bám, sân không còn lý do khởi, si bị ánh sáng trí tuệ soi tan. Đến khi tâm hoàn toàn không còn nhiễm ô, không còn rỉ chảy phiền não, đó là khoảnh khắc giải thoát, là quả vị giác ngộ mà đức Phật và chư vị thánh đệ tử đã chứng đạt.
Như vậy, hiểu về lậu hoặc giúp quý vị nhận diện rõ kẻ thù thật sự trên đường tu: không phải hoàn cảnh bên ngoài, mà là những dòng nhiễm ô âm thầm trong chính tâm mình.
Câu hỏi thường gặp
Lậu hoặc và phiền não có khác nhau không?
Hai khái niệm gần nghĩa và thường được dùng thay thế nhau. Tuy vậy, “lậu hoặc” nhấn mạnh tính chất rỉ chảy, ngấm ngầm tuôn ra qua sáu căn và duy trì sinh tử, nên mang sắc thái cụ thể hơn về cơ chế trói buộc của phiền não.
Người chứng quả A La Hán có còn lậu hoặc không?
Không. Bậc A La Hán được gọi là Lậu Tận, nghĩa là đã đoạn sạch cả ba dòng lậu hoặc: dục lậu, hữu lậu và vô minh lậu. Đây là dấu hiệu của sự giải thoát hoàn toàn khỏi vòng tái sinh.
Người tại gia có thể bắt đầu đoạn lậu hoặc không?
Có thể. Ngay từ việc giữ giới, sống chánh niệm và tập quán chiếu vô thường mỗi ngày, quý vị đã làm yếu dần dòng lậu hoặc thô. Con đường tuy dài nhưng mỗi bước giữ tâm trong sạch đều là một lần bịt bớt chỗ rò của con thuyền tâm.
Vì sao vô minh lậu khó đoạn nhất?
Vì vô minh là sự không thấy rõ sự thật, nó ẩn sâu và làm nền cho mọi nhiễm ô khác. Chỉ khi trí tuệ thật sự sinh khởi, thấy đúng bản chất các pháp, thì vô minh lậu mới rơi rụng, kéo theo sự chấm dứt của các lậu hoặc còn lại.
