Kiến tánh là sự trực nhận, thấy rõ bản tánh chân thật vốn sẵn có nơi mỗi người, thường gọi là Phật tánh hay tâm bản nguyên. Đây là cốt lõi và mục tiêu của Thiền tông, được gói gọn trong câu nói nổi tiếng “kiến tánh thành Phật” – thấy được tánh thì thành Phật. Khi quý vị kiến tánh, không phải là đạt thêm một điều gì mới từ bên ngoài, mà là nhận ra cái vốn đã có nơi mình, chỉ vì bị che lấp nên lâu nay không thấy.
Ý nghĩa của hai chữ “kiến tánh”
“Kiến” nghĩa là thấy, là trực nhận; “tánh” là bản tánh, là cái thể tánh chân thật không sinh không diệt nơi tâm. Kiến tánh vì vậy là cái thấy thẳng vào bản chất của tâm mình, không qua suy luận, không qua chữ nghĩa.
Bản tánh ấy là gì
Bản tánh mà Thiền tông nói đến là tâm thanh tịnh sẵn có, không nhơ không sạch, không thêm không bớt. Kinh điển Đại thừa thường dạy rằng tất cả chúng sinh đều có Phật tánh, nghĩa là khả năng thành Phật vốn đầy đủ nơi mỗi người. Cái tánh ấy không phải do tu mà có, chỉ do mê mà ẩn, do ngộ mà hiện. Nó liên hệ mật thiết với giáo lý Tánh Không, bởi bản tánh chân thật vốn không có một tự thể cố định nào để nắm bắt.
Tại sao gọi là “thấy” mà không phải “hiểu”
Hiểu là việc của lý trí, của khái niệm. Còn kiến tánh là cái thấy trực tiếp, sống động, vượt khỏi ngôn từ và phân biệt. Người ta có thể hiểu rất nhiều về Phật pháp qua sách vở mà vẫn chưa kiến tánh, cũng như đọc thực đơn không làm cho người ta no. Vì lẽ đó Thiền tông nhấn mạnh “bất lập văn tự, giáo ngoại biệt truyền” – không dựng lập trên chữ nghĩa, truyền riêng ngoài giáo lý văn tự.
Kiến tánh trong truyền thống Thiền tông
Thiền tông Trung Hoa, khởi từ Tổ Bồ Đề Đạt Ma, lấy việc chỉ thẳng tâm người, thấy tánh thành Phật làm tông chỉ. Lục Tổ Huệ Năng là hình ảnh tiêu biểu cho con đường kiến tánh.
Câu chuyện Lục Tổ Huệ Năng
Theo Kinh Pháp Bảo Đàn, Lục Tổ Huệ Năng vốn là người tiều phu không biết chữ, nhưng khi nghe một câu trong Kinh Kim Cang liền có chỗ tỉnh ngộ. Về sau khi đến với Ngũ Tổ Hoằng Nhẫn, nghe lại Kinh Kim Cang đến câu “ưng vô sở trụ nhi sinh kỳ tâm” – nên không trụ vào đâu mà sinh tâm ấy – thì Ngài đại ngộ, thấy rõ rằng muôn pháp chẳng lìa tự tánh. Đây là minh chứng rằng kiến tánh không lệ thuộc vào học vấn hay địa vị, mà ở chỗ tâm có sẵn sàng buông xả hay không.
Phương tiện đánh thức bản tánh
Các thiền sư dùng nhiều phương tiện để giúp người học thấy tánh: công án, thoại đầu, tiếng quát, cây gậy, hay một câu hỏi bất ngờ. Những phương tiện ấy không nhằm cung cấp thêm kiến thức, mà nhằm chặn đứng dòng suy nghĩ phân biệt, để trong khoảnh khắc tâm lặng yên, bản tánh tự hiển lộ.
Kiến tánh và giác ngộ có khác nhau không
Kiến tánh là cái thấy ban đầu, là khoảnh khắc nhận ra bản tánh chân thật. Giác ngộ là một tiến trình rộng hơn, bao gồm cả việc thấy tánh và nuôi dưỡng, sống trọn vẹn với cái thấy ấy trong đời sống hằng ngày.
Thấy tánh chưa phải là xong
Nhiều thiền sư dạy rằng kiến tánh giống như mới thấy được nhà mình ở xa, còn phải đi tiếp mới về tới nhà. Sau khi kiến tánh, người tu vẫn cần công phu bảo nhậm, gìn giữ cái thấy đó cho thuần thục, để tập khí mê lầm dần tiêu mòn. Vì vậy việc tu không dừng lại ở phút giây tỉnh ngộ đầu tiên.
Không phải trạng thái lạ lùng
Cần lưu ý rằng kiến tánh không phải là thấy hào quang, nghe âm thanh huyền bí hay rơi vào một cảnh giới kỳ đặc nào. Những cảnh ấy đều là cảnh giới sinh diệt. Bản tánh chân thật trái lại rất bình thường, hiện diện ngay trong việc thấy, nghe, ăn, uống mỗi ngày, chỉ là quý vị lâu nay quên nhìn lại.
Người tại gia có thể kiến tánh không
Có thể. Bản tánh không phân biệt người xuất gia hay tại gia, sang hay hèn, giỏi chữ hay không. Điều cần thiết là một tâm chân thành, biết buông bớt chấp trước và kiên trì quay về nhìn lại chính mình. Đời sống bận rộn không hẳn là chướng ngại, nếu quý vị biết lấy chính những việc thường ngày làm chỗ thực tập tỉnh thức.
Câu hỏi thường gặp về kiến tánh
Kiến tánh có phải là thành Phật ngay không?
Câu “kiến tánh thành Phật” chỉ rằng người thấy tánh là đã đặt chân lên con đường thành Phật, đã nhận ra cái nhân Phật vốn sẵn. Nhưng từ đó đến quả vị Phật viên mãn vẫn cần công phu lâu dài để cái thấy ấy thấm vào từng hành động, lời nói, ý nghĩ.
Làm sao biết mình đã kiến tánh hay chỉ tưởng tượng?
Cái thấy thật thường đi cùng sự an định, nhẹ nhõm và bớt dính mắc, chứ không làm người ta thêm kiêu mạn hay tự đắc. Trong truyền thống Thiền, người học thường nương vào một vị thầy chứng ngộ để được ấn chứng, tránh tự cho là đã ngộ trong khi chỉ là cảnh tâm thoáng qua.
Người mới học nên bắt đầu từ đâu để hướng tới kiến tánh?
Quý vị có thể bắt đầu bằng giữ giới thanh tịnh, học hiểu giáo lý căn bản, rồi thực tập thiền định để tâm bớt loạn động. Khi tâm đủ lặng, cái thấy về bản tánh dễ hiển lộ. Kiên nhẫn và chân thành quan trọng hơn sự nóng vội mong cầu.
Kiến tánh có liên quan gì đến niệm Phật không?
Có. Trong pháp môn niệm Phật, khi câu niệm thuần nhất đến chỗ vô niệm, hành giả cũng có thể trực nhận tự tánh, gọi là tự tánh Di Đà. Như vậy thấy tánh không chỉ riêng của Thiền tông mà thông với nhiều pháp môn cùng quy về một tâm.
