Đại thừa và Tiểu thừa là cách gọi hai khuynh hướng lớn trong sự phát triển của đạo Phật, trong đó “thừa” nghĩa là cỗ xe chở chúng sinh vượt qua biển khổ sinh tử để đến bờ giải thoát. Đại thừa nghĩa là cỗ xe lớn, lấy lý tưởng cứu độ tất cả chúng sinh làm trọng tâm; Tiểu thừa nghĩa là cỗ xe nhỏ, nhấn mạnh sự giải thoát của tự thân hành giả. Đây là điều quý vị thường gặp khi tìm hiểu lịch sử và các tông phái Phật giáo.
Nguồn gốc của hai cách gọi
Sau khi Đức Phật nhập Niết Bàn, Tăng đoàn dần hình thành nhiều bộ phái với cách hiểu và thực hành khác nhau. Khoảng vài thế kỷ sau, một khuynh hướng tu tập mới phát triển mạnh, tự nhận là Đại thừa, tức cỗ xe lớn có khả năng chở nhiều người. Để phân biệt, khuynh hướng này gọi truyền thống có trước là Tiểu thừa.
Vì sao cách gọi “Tiểu thừa” cần thận trọng
Cần lưu ý rằng “Tiểu thừa” vốn mang hàm ý so sánh và phần nào hạ thấp, do phía Đại thừa đặt ra. Các trường phái thuộc truyền thống nguyên thủy không tự gọi mình như vậy. Ngày nay, để tôn trọng, nhiều người dùng từ Phật giáo Nguyên thủy hoặc Phật giáo Theravada thay cho chữ Tiểu thừa. Quý vị nên hiểu hai cách gọi này như mô tả hai con đường, không nên xem là phân định cao thấp.
Khác biệt cốt lõi giữa hai cỗ xe
Dù chia làm hai cỗ xe, cả hai đều cùng nương vào nền tảng giáo lý chung của Đức Phật: Tứ Diệu Đế, Bát Chánh Đạo và lý duyên khởi. Khác biệt nằm ở lý tưởng và phạm vi phát nguyện.
Lý tưởng giải thoát
Trong truyền thống Nguyên thủy, mục tiêu cao nhất của hành giả là chứng quả A La Hán, đoạn tận phiền não, chấm dứt vòng sinh tử cho chính mình. Đây là con đường tập trung tịnh hóa thân tâm một cách bền bỉ và nghiêm mật.
Trong Đại thừa, lý tưởng cao nhất là quả vị Phật, với hình mẫu là Bồ Tát. Người tu Đại thừa phát Bồ Đề Tâm, nguyện không chỉ tự giải thoát mà còn ở lại độ sinh, dìu dắt muôn loài cùng đến bờ giác. Vì lý tưởng rộng lớn này mà gọi là cỗ xe lớn.
Pháp hành nhấn mạnh
Đại thừa đặc biệt đề cao sáu pháp Ba La Mật, gồm bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định và trí tuệ, xem đây là hành trang của Bồ Tát đạo. Triết lý Đại thừa cũng khai triển sâu về tánh Không và lòng đại bi trải khắp chúng sinh. Truyền thống Nguyên thủy thì chú trọng giữ gìn giới luật, thực hành thiền quán hơi thở và thiền tuệ để thấy rõ vô thường, khổ, vô ngã.
Kinh điển y cứ
Phật giáo Nguyên thủy y cứ tạng kinh Pali. Đại thừa ngoài kinh điển chung còn tôn trọng nhiều kinh phát triển về sau, trong đó Kinh Pháp Hoa là một bản kinh tiêu biểu, nêu cao tư tưởng mọi chúng sinh đều có khả năng thành Phật.
Hai cỗ xe phân bố ở đâu
Phật giáo Nguyên thủy ngày nay phổ biến tại các nước như Sri Lanka, Myanmar, Thái Lan, Lào và Campuchia. Đại thừa lan rộng ở Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và Việt Nam. Riêng Việt Nam có nét đặc thù khi cả hai dòng cùng hiện diện, và phần lớn chùa chiền theo truyền thống Đại thừa với pháp môn Tịnh Độ, Thiền tông cùng hành trì phổ biến.
Một cách hiểu hòa hợp
Điều quan trọng là không nên dùng hai chữ lớn nhỏ để khen chê. Đức Phật chỉ có một, giáo pháp đều hướng đến diệt khổ và giải thoát. Hai cỗ xe chỉ là hai cách lên đường tùy theo căn cơ và phát nguyện của mỗi người. Người tu Nguyên thủy vững chãi trên nền giới định tuệ, người tu Đại thừa mở rộng tâm từ bi cứu độ; cả hai đều là con đường chân chính dẫn về giác ngộ.
Câu hỏi thường gặp
Tiểu thừa và Đại thừa, cái nào đúng hơn?
Cả hai đều y cứ lời dạy của Đức Phật và đều dẫn đến giải thoát. Không nên xem cái nào cao thấp; mỗi cỗ xe phù hợp với căn cơ và phát nguyện khác nhau của hành giả.
Việt Nam theo Đại thừa hay Tiểu thừa?
Phần lớn Phật giáo Việt Nam theo truyền thống Đại thừa, với các pháp môn như Tịnh Độ và Thiền tông. Một bộ phận, nhất là vùng đồng bào Khmer Nam Bộ, theo Phật giáo Nguyên thủy.
Có nên dùng từ “Tiểu thừa” không?
Từ này mang hàm ý so sánh nên dễ gây hiểu lầm hạ thấp. Để tôn trọng, quý vị nên dùng Phật giáo Nguyên thủy hoặc Theravada khi nói về truyền thống có trước.
A La Hán và Bồ Tát khác nhau ra sao?
A La Hán là bậc đã đoạn tận phiền não, tự giải thoát khỏi sinh tử. Bồ Tát phát nguyện rộng hơn, ở lại độ sinh và hướng đến quả vị Phật viên mãn.
