Chân như là thuật ngữ Phật học chỉ thực tại tuyệt đối, bản tính chân thật và bất biến của vạn pháp, vượt ngoài mọi ngôn ngữ và khái niệm phân biệt. Nói cách khác, chân như là cái “như thật” của mọi sự vật, không sinh không diệt, không tăng không giảm, luôn như vậy mà không lệ thuộc vào cách chúng ta gọi tên hay suy nghĩ về nó. Đây là một trong những khái niệm sâu sắc nhất, thường được nhắc đến trong kinh điển Đại thừa.
Ý nghĩa của chữ “chân như”
Hai chữ “chân như” có thể hiểu mộc mạc như sau. “Chân” là chân thật, không hư dối; “như” là như vậy, như thế, luôn luôn không đổi khác. Ghép lại, chân như chỉ cái thực tại đúng như nó là, không bị bóp méo bởi vọng tưởng của con người.
Trong đời sống thường ngày, quý vị nhìn một vật và lập tức gán cho nó tên gọi, đẹp hay xấu, ưa hay ghét. Những lớp khái niệm ấy che lấp bản chất chân thật. Chân như là cái còn lại khi mọi lớp phân biệt rơi xuống, là sự thật trần trụi của vạn pháp.
Vì sao gọi là “vượt ngoài ngôn ngữ”
Ngôn ngữ vốn dựa trên phân biệt: có cái này thì có cái kia, có dài thì có ngắn. Nhưng chân như không nằm trong cặp đối đãi nào cả. Vì vậy mọi lời nói, dù khéo léo đến đâu, cũng chỉ là ngón tay chỉ mặt trăng, không phải mặt trăng. Kinh điển thường nói chân như “không thể nghĩ bàn”, nghĩa là không thể nắm bắt trọn vẹn bằng tư duy khái niệm, mà phải tự thân chứng ngộ.
Chân như và các giáo lý cốt lõi
Chân như không phải một khái niệm đứng riêng lẻ. Nó liên kết mật thiết với những trụ cột giáo lý nhà Phật.
Quan hệ với Tánh Không
Chân như và Tánh Không là hai cách nhìn về cùng một thực tại. Khi nói vạn pháp đều “không”, nghĩa là không có tự tánh độc lập, không có cái tôi cố định nào tồn tại riêng biệt. Khi nói vạn pháp là “chân như”, nghĩa là bản tính chân thật ấy vốn như vậy, vắng lặng và viên mãn. Một bên nhấn mạnh sự vắng mặt của tự tánh, một bên nhấn mạnh thực tại như thật, nhưng cả hai cùng chỉ về một sự thật.
Liên hệ với Bát Nhã Tâm Kinh
Tinh thần chân như thấm đẫm trong Bát Nhã Tâm Kinh với câu nói nổi tiếng “sắc tức thị không, không tức thị sắc”. Hiện tượng và bản thể không tách rời. Thế giới muôn hình vạn trạng mà quý vị thấy chính là chân như đang biểu hiện, và chân như chính là bản tính của thế giới ấy. Không có một chân như nào ẩn giấu ở nơi khác để đi tìm kiếm.
Chân như là nền tảng của giác ngộ
Trong nhiều kinh luận Đại thừa, chân như được xem là bản tính sẵn có trong mỗi chúng sinh. Sở dĩ chúng ta trôi lăn trong khổ đau là vì vọng tưởng che lấp, chứ không phải vì thiếu mất chân như. Khi vô minh tan, vọng tưởng lắng, chân như tự hiển lộ. Đó cũng là một cách diễn tả về giác ngộ: không phải đạt được điều gì mới, mà là trở về với cái vốn đã có sẵn.
Làm sao tiếp cận chân như trong tu tập
Chân như không phải để bàn luận suông mà để trực nhận qua công phu tu hành.
Buông bỏ chấp khái niệm
Bước đầu là tập nhận ra rằng những phán xét, nhãn dán mà tâm tự động gắn lên sự vật chỉ là lớp vỏ. Khi quý vị thấy một bông hoa, thử dừng lại trước khi gọi tên, trước khi khen chê, chỉ đơn thuần thấy. Đó là tập tiếp xúc với cái như thật.
Thiền định và quán chiếu
Pháp tu qua thiền định giúp tâm lắng dịu, bớt dao động bởi vọng niệm. Khi mặt hồ tâm yên, mặt trăng chân như phản chiếu rõ ràng. Việc quán chiếu vô thường, vô ngã cũng dần phá vỡ cái nhìn sai lệch, mở đường cho chân như tự hiện.
Giữ tâm khiêm cung
Cần nhớ rằng mọi mô tả về chân như, kể cả bài viết này, đều chỉ là phương tiện. Người tu giữ tâm khiêm cung, không vội cho rằng mình đã “hiểu” chân như, vì hiểu bằng khái niệm thì vẫn còn cách xa thực chứng.
Câu hỏi thường gặp về chân như
Chân như có phải là một vị thần hay đấng sáng tạo không?
Không. Chân như không phải một thực thể nhân cách hóa hay đấng tạo hóa. Đó là bản tính chân thật của vạn pháp, không sinh không diệt, không phải đối tượng để thờ phụng như một vị thần.
Chân như và Phật tánh có giống nhau không?
Hai khái niệm rất gần nhau. Chân như nhấn mạnh thực tại như thật của vạn pháp nói chung, còn Phật tánh nhấn mạnh khả năng giác ngộ chân như ấy nơi mỗi chúng sinh. Cùng một bản tính, nhìn từ hai góc độ.
Người mới học Phật có cần hiểu chân như ngay không?
Không nhất thiết. Quý vị có thể bắt đầu từ những pháp căn bản như giữ giới, làm lành, niệm Phật. Chân như sẽ sáng tỏ dần theo công phu, không cần ép mình lý giải ngay từ đầu.
Có thể diễn tả chân như bằng lời được không?
Lời nói chỉ gợi ý, không nắm trọn được chân như, vì chân như vượt ngoài phân biệt của ngôn ngữ. Mọi định nghĩa đều là ngón tay chỉ trăng, cần tự thân chứng nghiệm mới thật sự thấu hiểu.
