Phiền não là những trạng thái tâm lý bất an, nhiễu loạn làm cho tâm chúng ta mất đi sự an tịnh và sáng suốt. Chữ “phiền” nghĩa là buồn rầu, bức bối; chữ “não” nghĩa là quấy rối, nung nấu. Trong giáo lý nhà Phật, phiền não chỉ chung tất cả những thứ phiền trược che mờ tâm tánh, khiến quý vị tạo nghiệp và trôi lăn trong khổ đau.
Bản chất của phiền não
Phiền não không phải là một thứ từ bên ngoài đưa tới, mà khởi sinh ngay trong nội tâm mỗi người. Khi sáu căn (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) tiếp xúc với sáu trần, nếu thiếu chánh niệm thì tâm liền dấy lên những phản ứng bám víu hoặc chống cự, đó chính là phiền não.
Tam độc: ba phiền não gốc
Kinh điển dạy có ba phiền não căn bản, gọi là tam độc:
- Tham: lòng tham luyến, mong cầu chiếm giữ những điều ưa thích.
- Sân: tâm giận hờn, ghét bỏ, chống đối những điều trái ý.
- Si: sự mê mờ, không thấy được sự thật của vạn pháp.
Trong ba thứ này, si (tức vô minh) là gốc rễ sâu nhất. Vì không thấy rõ bản chất vô thường, vô ngã của mọi sự nên tâm mới sinh tham và sân.
Phiền não dẫn tới luân hồi
Đức Phật chỉ rõ trong giáo lý Thập Nhị Nhân Duyên rằng vô minh làm duyên cho hành, rồi cứ thế chuỗi mắt xích nối nhau khiến chúng sinh tạo nghiệp. Chính phiền não là động lực đẩy chúng ta tạo tác và lưu chuyển trong sáu nẻo luân hồi. Hễ phiền não còn thì khổ đau còn, theo đúng quy luật nhân quả.
Vì sao cần đoạn trừ phiền não
Phiền não là một trong những nội dung cốt lõi của Tứ Diệu Đế. Tập đế chính là nguyên nhân của khổ, mà nguyên nhân ấy không gì khác hơn là tham ái và các phiền não phát sinh từ vô minh. Vì vậy, muốn chấm dứt khổ (Diệt đế), quý vị phải dứt được cội nguồn phiền não.
Khi phiền não lắng dừng, tâm trở nên trong sáng, tự tại. Đó là lý do mọi pháp môn tu tập trong đạo Phật, dù khác nhau về phương tiện, đều quy về một mục đích chung là chuyển hóa phiền não thành an lạc, hướng tới giác ngộ.
Phương pháp đoạn trừ phiền não
Đức Phật không dạy chúng ta đè nén hay trốn chạy phiền não, mà dạy cách nhìn thẳng vào nó để chuyển hóa từ gốc rễ.
Giữ giới và tu tâm
Bước đầu của việc tu là giữ giới để ngăn ngừa các duyên xấu, không cho phiền não có cơ hội bùng phát mạnh. Khi thân và khẩu được giữ gìn, tâm sẽ dần ổn định, bớt loạn động.
Hành trì Bát Chánh Đạo
Con đường thực tiễn để diệt khổ và đoạn phiền não chính là Bát Chánh Đạo. Trong đó, chánh kiến giúp quý vị thấy đúng sự thật, chánh niệm giúp nhận diện phiền não ngay khi nó vừa khởi, và chánh định giúp tâm an trú vững vàng. Khi chánh niệm có mặt, phiền não tự nhiên giảm bớt sức quấy nhiễu.
Sám hối và niệm Phật
Đối với nhiều người, phương tiện gần gũi để làm nhẹ phiền não là chí thành sám hối những lỗi lầm đã tạo. Quý vị có thể tụng kinh sám hối để rửa sạch tâm cấu uế. Bên cạnh đó, pháp môn niệm Phật A Di Đà giúp tâm chuyên nhất, nhờ câu danh hiệu mà vọng tưởng và phiền não dần lắng xuống. Người chuyên tâm cũng thường nương vào hạnh từ bi của Quán Thế Âm Bồ Tát để được che chở, giữ tâm an định giữa hoàn cảnh khổ.
Quán chiếu trí tuệ
Sau cùng, muốn đoạn tận gốc phiền não thì phải có trí tuệ soi thấu bản chất các pháp. Khi quán chiếu rằng mọi hiện tượng đều do duyên sinh, không có tự tánh cố định, quý vị sẽ không còn bám chặt vào chúng nữa. Đây chính là trí tuệ Tánh Không mà Đức Phật dạy. Khi thấy được điều này, phiền não mất chỗ đứng và tâm trở về với sự thanh tịnh vốn có.
Câu hỏi thường gặp về phiền não
Phiền não có phải là cảm xúc tiêu cực không?
Phiền não bao gồm cả những cảm xúc tiêu cực như giận, buồn, lo, nhưng rộng hơn thế. Nó chỉ tất cả trạng thái tâm bất an quấy nhiễu, kể cả sự bám luyến vào điều dễ chịu, vì cũng làm tâm mất tự tại.
Người mới tu nên đối trị phiền não bằng cách nào?
Quý vị nên bắt đầu bằng chánh niệm hơi thở để nhận diện phiền não khi nó khởi, kết hợp giữ giới và niệm Phật. Không cần đè nén, chỉ cần thấy biết rõ ràng thì phiền não sẽ tự dịu lại.
Đoạn trừ phiền não rồi thì tâm như thế nào?
Khi phiền não được đoạn tận, tâm trở nên thanh tịnh, sáng suốt và an lạc, không còn bị lay động bởi được mất hơn thua. Trạng thái ấy gần với sự giải thoát mà người tu hướng tới.
Có thể hết phiền não ngay lập tức không?
Phiền não tích lũy từ vô lượng kiếp nên việc đoạn trừ cần công phu tu tập bền bỉ. Tuy vậy, mỗi lần quý vị tỉnh thức và buông được một niệm tham sân, đó đã là một bước chuyển hóa thực sự.
